23.6 Sumy i różnice funkcji trygonometrycznych
Kartkówka
Grupa A
Zadanie 1 (4 pkt)
Wykaż, że:
a) $\cos 10^\circ - \sin 20^\circ = \cos 50^\circ$
b) $\sin 10^\circ + \sin 50^\circ - \sin 70^\circ = 0$
c) $\sin 22,5^\circ \cos 22,5^\circ - \cos 40^\circ + \cos 20^\circ = \frac{\sqrt{2}}{4} + \sin 10^\circ$
d) $\frac{2 \cdot \sin 20^\circ + \sin 40^\circ}{2 \cdot \sin 20^\circ - \sin 40^\circ} = \text{ctg}^2 10^\circ$
a) Przekształcamy lewą stronę równania (L), korzystając ze wzoru redukcyjnego $\sin \alpha = \cos(90^\circ - \alpha)$:\[L = \cos 10^\circ - \sin 20^\circ = \cos 10^\circ - \cos(90^\circ - 20^\circ) = \cos 10^\circ - \cos 70^\circ\]Korzystamy ze wzoru na różnicę cosinusów $\cos \alpha - \cos \beta = -2 \sin \frac{\alpha+\beta}{2} \sin \frac{\alpha-\beta}{2}$:\[L = -2 \sin \frac{10^\circ+70^\circ}{2} \sin \frac{10^\circ-70^\circ}{2} = -2 \sin 40^\circ \sin(-30^\circ)\]Ponieważ $\sin(-30^\circ) = - \sin 30^\circ = -0,5$:\[L = -2 \sin 40^\circ \cdot (-0,5) = \sin 40^\circ\]Przekształcamy prawą stronę równania (P), korzystając ze wzoru redukcyjnego $\cos \alpha = \sin(90^\circ - \alpha)$:\[P = \cos 50^\circ = \sin(90^\circ - 50^\circ) = \sin 40^\circ\]Ponieważ L = P, tożsamość jest prawdziwa.
b) Przekształcamy lewą stronę równania (L), grupując dwa ostatnie wyrazy i stosując wzór na różnicę sinusów $\sin \alpha - \sin \beta = 2 \cos \frac{\alpha+\beta}{2} \sin \frac{\alpha-\beta}{2}$:\[L = \sin 10^\circ + (\sin 50^\circ - \sin 70^\circ) = \sin 10^\circ + 2 \cos \frac{50^\circ+70^\circ}{2} \sin \frac{50^\circ-70^\circ}{2}\]\[L = \sin 10^\circ + 2 \cos 60^\circ \sin(-10^\circ)\]Ponieważ $\cos 60^\circ = 0,5$ oraz $\sin(-10^\circ) = -\sin 10^\circ$:\[L = \sin 10^\circ + 2 \cdot 0,5 \cdot (-\sin 10^\circ) = \sin 10^\circ - \sin 10^\circ = 0\]Ponieważ L = 0, tożsamość jest prawdziwa.
c) Przekształcamy lewą stronę równania (L).
Pierwszy wyraz przekształcamy, korzystając ze wzoru na sinus podwojonego kąta $\sin(2\alpha) = 2 \sin \alpha \cos \alpha$:\[\sin 22,5^\circ \cos 22,5^\circ = \frac{1}{2} (2 \sin 22,5^\circ \cos 22,5^\circ) = \frac{1}{2} \sin(2 \cdot 22,5^\circ) = \frac{1}{2} \sin 45^\circ = \frac{1}{2} \cdot \frac{\sqrt{2}}{2} = \frac{\sqrt{2}}{4}\]Dwa kolejne wyrazy przekształcamy, korzystając ze wzoru na różnicę cosinusów:\[-\cos 40^\circ + \cos 20^\circ = \cos 20^\circ - \cos 40^\circ = -2 \sin \frac{20^\circ+40^\circ}{2} \sin \frac{20^\circ-40^\circ}{2}\]\[= -2 \sin 30^\circ \sin(-10^\circ) = -2 \cdot \frac{1}{2} \cdot (-\sin 10^\circ) = \sin 10^\circ\]Sumując otrzymane wyniki:\[L = \frac{\sqrt{2}}{4} + \sin 10^\circ\]Ponieważ L = P, tożsamość jest prawdziwa.
d) Przekształcamy lewą stronę równania (L), korzystając ze wzoru na sinus podwojonego kąta $\sin(2\alpha) = 2 \sin \alpha \cos \alpha$ dla $\sin 40^\circ$:\[\sin 40^\circ = \sin(2 \cdot 20^\circ) = 2 \sin 20^\circ \cos 20^\circ\]Podstawiamy do wyrażenia:\[L = \frac{2 \sin 20^\circ + 2 \sin 20^\circ \cos 20^\circ}{2 \sin 20^\circ - 2 \sin 20^\circ \cos 20^\circ}\]Wyłączamy wspólny czynnik $2 \sin 20^\circ$ przed nawias w liczniku i mianowniku:\[L = \frac{2 \sin 20^\circ (1 + \cos 20^\circ)}{2 \sin 20^\circ (1 - \cos 20^\circ)} = \frac{1 + \cos 20^\circ}{1 - \cos 20^\circ}\]Korzystamy ze wzorów na cosinus podwojonego kąta w postaci: $1+\cos(2\alpha)=2\cos^2\alpha$ oraz $1-\cos(2\alpha)=2\sin^2\alpha$. Dla $2\alpha = 20^\circ$, mamy $\alpha = 10^\circ$:\[L = \frac{2 \cos^2 10^\circ}{2 \sin^2 10^\circ} = \left(\frac{\cos 10^\circ}{\sin 10^\circ}\right)^2 = \text{ctg}^2 10^\circ\]Ponieważ L = P, tożsamość jest prawdziwa.
Zadanie 2 (2 pkt)
Oblicz:
a) $\sin 50^{\circ} + \sin 70^{\circ} - \sqrt{3} \sin 80^{\circ}$
b) $\frac{\cos 20^{\circ} - \cos 40^{\circ} + \sin 70^{\circ}}{2\sin 20^{\circ} \cdot \cos 20^{\circ}}$
a) $0$
b) $\sqrt{3}$
a) Przekształcamy sumę sinusów, korzystając ze wzoru $\sin \alpha + \sin \beta = 2 \sin \frac{\alpha+\beta}{2} \cos \frac{\alpha-\beta}{2}$.\[
\sin 50^{\circ} + \sin 70^{\circ} = 2 \sin \frac{50^{\circ}+70^{\circ}}{2} \cos \frac{70^{\circ}-50^{\circ}}{2} = 2 \sin 60^{\circ} \cos 10^{\circ}
\]Podstawiamy wartość $\sin 60^{\circ} = \frac{\sqrt{3}}{2}$:\[
2 \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} \cos 10^{\circ} = \sqrt{3} \cos 10^{\circ}
\]Całe wyrażenie przyjmuje postać:\[
\sqrt{3} \cos 10^{\circ} - \sqrt{3} \sin 80^{\circ}
\]Korzystamy ze wzoru redukcyjnego $\sin(90^{\circ} - \alpha) = \cos \alpha$:\[
\sin 80^{\circ} = \sin(90^{\circ} - 10^{\circ}) = \cos 10^{\circ}
\]Podstawiając do wyrażenia, otrzymujemy:\[
\sqrt{3} \cos 10^{\circ} - \sqrt{3} \cos 10^{\circ} = 0
\]b) Mianownik przekształcamy, korzystając ze wzoru na sinus podwojonego kąta $\sin 2\alpha = 2 \sin \alpha \cos \alpha$.\[
2\sin 20^{\circ} \cos 20^{\circ} = \sin(2 \cdot 20^{\circ}) = \sin 40^{\circ}
\]Licznik przekształcamy, zaczynając od różnicy cosinusów, zgodnie ze wzorem $\cos \alpha - \cos \beta = -2 \sin \frac{\alpha+\beta}{2} \sin \frac{\alpha-\beta}{2}$.\[
\cos 20^{\circ} - \cos 40^{\circ} = -2 \sin \frac{20^{\circ}+40^{\circ}}{2} \sin \frac{20^{\circ}-40^{\circ}}{2} = -2 \sin 30^{\circ} \sin(-10^{\circ})
\]Ponieważ $\sin(-\alpha) = -\sin\alpha$ oraz $\sin 30^{\circ} = \frac{1}{2}$:\[
-2 \cdot \frac{1}{2} \cdot (-\sin 10^{\circ}) = \sin 10^{\circ}
\]Licznik przyjmuje postać $\sin 10^{\circ} + \sin 70^{\circ}$. Korzystamy ze wzoru na sumę sinusów $\sin \alpha + \sin \beta = 2 \sin \frac{\alpha+\beta}{2} \cos \frac{\alpha-\beta}{2}$.\[
\sin 10^{\circ} + \sin 70^{\circ} = 2 \sin \frac{10^{\circ}+70^{\circ}}{2} \cos \frac{70^{\circ}-10^{\circ}}{2} = 2 \sin 40^{\circ} \cos 30^{\circ}
\]Podstawiamy wartość $\cos 30^{\circ} = \frac{\sqrt{3}}{2}$:\[
2 \sin 40^{\circ} \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} = \sqrt{3} \sin 40^{\circ}
\]Składając licznik i mianownik, otrzymujemy:\[
\frac{\sqrt{3} \sin 40^{\circ}}{\sin 40^{\circ}} = \sqrt{3}
\]
Zadanie 3 (2 pkt)
Wykaż, że $\sin \beta + \sin \frac{3\beta + 2\pi}{3} + \sin \frac{3\beta + 4\pi}{3} = 0$.
Oznaczmy lewą stronę równania jako $L$.\[L = \sin \beta + \sin \frac{3\beta + 2\pi}{3} + \sin \frac{3\beta + 4\pi}{3}\]Upraszczamy argumenty funkcji sinus, rozdzielając ułamki:\[L = \sin \beta + \sin(\frac{3\beta}{3} + \frac{2\pi}{3}) + \sin(\frac{3\beta}{3} + \frac{4\pi}{3})\]\[L = \sin \beta + \sin(\beta + \frac{2\pi}{3}) + \sin(\beta + \frac{4\pi}{3})\]Korzystamy ze wzoru na sinus sumy kątów: $\sin(x+y) = \sin x \cos y + \cos x \sin y$.
Rozpisujemy drugi i trzeci wyraz sumy:\[\sin(\beta + \frac{2\pi}{3}) = \sin \beta \cos \frac{2\pi}{3} + \cos \beta \sin \frac{2\pi}{3}\]\[\sin(\beta + \frac{4\pi}{3}) = \sin \beta \cos \frac{4\pi}{3} + \cos \beta \sin \frac{4\pi}{3}\]Obliczamy wartości funkcji trygonometrycznych dla kątów $\frac{2\pi}{3}$ i $\frac{4\pi}{3}$:\[\cos \frac{2\pi}{3} = -\frac{1}{2}, \quad \sin \frac{2\pi}{3} = \frac{\sqrt{3}}{2}\]\[\cos \frac{4\pi}{3} = -\frac{1}{2}, \quad \sin \frac{4\pi}{3} = -\frac{\sqrt{3}}{2}\]Podstawiamy obliczone wartości do rozwinięć:\[\sin(\beta + \frac{2\pi}{3}) = \sin \beta \cdot (-\frac{1}{2}) + \cos \beta \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} = -\frac{1}{2}\sin \beta + \frac{\sqrt{3}}{2}\cos \beta\]\[\sin(\beta + \frac{4\pi}{3}) = \sin \beta \cdot (-\frac{1}{2}) + \cos \beta \cdot (-\frac{\sqrt{3}}{2}) = -\frac{1}{2}\sin \beta - \frac{\sqrt{3}}{2}\cos \beta\]Podstawiamy te wyrażenia z powrotem do wyrażenia na $L$:\[L = \sin \beta + (-\frac{1}{2}\sin \beta + \frac{\sqrt{3}}{2}\cos \beta) + (-\frac{1}{2}\sin \beta - \frac{\sqrt{3}}{2}\cos \beta)\]Redukujemy wyrazy podobne:\[L = \sin \beta - \frac{1}{2}\sin \beta - \frac{1}{2}\sin \beta + \frac{\sqrt{3}}{2}\cos \beta - \frac{\sqrt{3}}{2}\cos \beta\]\[L = (\sin \beta - \sin \beta) + 0 = 0\]Otrzymaliśmy $L=0$, co jest równe prawej stronie równania.
Zadanie 4 (4 pkt)
Zapisz w postaci iloczynu poniższe wyrażenia.
a) $1 + \cos(\alpha - \beta)$
b) $\sin \alpha + 1$
c) $\cos \alpha + \sin \alpha$
d) $\text{tg} \alpha + \text{ctg} \alpha$
a) $2\cos^2\left(\frac{\alpha - \beta}{2}\right)$
b) $2\sin\left(\frac{\alpha}{2} + \frac{\pi}{4}\right)\cos\left(\frac{\alpha}{2} - \frac{\pi}{4}\right)$
c) $\sqrt{2}\cos\left(\alpha - \frac{\pi}{4}\right)$
d) $\frac{2}{\sin(2\alpha)}$
Przyjrzyjmy się wyrażeniu:\[ \sin \beta + \sin \frac{3\beta + 2\pi}{3} + \sin \frac{3\beta + 4\pi}{3} \]Możemy przepisać argumenty funkcji sinus w następujący sposób:\[ \sin \beta + \sin \left(\beta + \frac{2\pi}{3}\right) + \sin \left(\beta + \frac{4\pi}{3}
\right) \]Zastosujemy wzór na sumę sinusów: $\sin x + \sin y = 2 \sin \left(\frac{x+y}{2}\right) \cos \left(\frac{x-y}{2}\right)$ do dwóch ostatnich składników.
Niech $x = \beta + \frac{2\pi}{3}$ i $y = \beta + \frac{4\pi}{3}$.
Obliczamy sumę i różnicę argumentów:\[ \frac{x+y}{2} = \frac{\left(\beta + \frac{2\pi}{3}\right) + \left(\beta + \frac{4\pi}{3}\right)}{2} = \frac{2\beta + \frac{6\pi}{3}}{2} = \frac{2\beta + 2\pi}{2} = \beta + \pi \]\[ \frac{x-y}{2} = \frac{\left(\beta + \frac{2\pi}{3}\right) - \left(\beta + \frac{4\pi}{3}\right)}{2} = \frac{-\frac{2\pi}{3}}{2} = -\frac{\pi}{3} \]Podstawiamy do wzoru na sumę sinusów:\[ \sin \left(\beta + \frac{2\pi}{3}\right) + \sin \left(\beta + \frac{4\pi}{3}\right) = 2 \sin(\beta + \pi) \cos\left(-\frac{\pi}{3}\right) \]Korzystamy z tożsamości trygonometrycznych:
$\sin(\beta + \pi) = -\sin \beta$
$\cos\left(-\frac{\pi}{3}\right) = \cos\left(\frac{\pi}{3}\right) = \frac{1}{2}$
Zatem:\[ 2 \sin(\beta + \pi) \cos\left(-\frac{\pi}{3}\right) = 2 (-\sin \beta) \left(\frac{1}{2}\right) = -\sin \beta \]Wracamy do początkowego wyrażenia:\[ \sin \beta + \left[ \sin \left(\beta + \frac{2\pi}{3}\right) + \sin \left(\beta + \frac{4\pi}{3}\right) \right] = \sin \beta + (-\sin \beta) = 0 \]Co należało wykazać.
Zadanie 5 (4 pkt)
Wykaż, że:
a) $\sin^2 \alpha - \sin^2 \beta = \sin (\alpha + \beta) \cdot \sin (\alpha - \beta)$
b) $1 - 2 \cdot \cos \alpha = 4 \cdot \sin\left(\frac{\pi}{6} + \frac{\alpha}{2}\right) \cdot \sin\left(\frac{\alpha}{2} - \frac{\pi}{6}\right)$
a)
Przekształcamy prawą stronę (P) tożsamości, korzystając ze wzoru na iloczyn sinusów: $\sin x \sin y = \frac{1}{2}[\cos(x-y) - \cos(x+y)]$.
Niech $x = \alpha + \beta$ oraz $y = \alpha - \beta$.\[P = \sin(\alpha + \beta) \sin(\alpha - \beta)\]\[P = \frac{1}{2}[\cos((\alpha + \beta) - (\alpha - \beta)) - \cos((\alpha + \beta) + (\alpha - \beta))]\]\[P = \frac{1}{2}[\cos(2\beta) - \cos(2\alpha)]\]Korzystamy ze wzoru na cosinus podwojonego kąta: $\cos(2\theta) = 1 - 2\sin^2\theta$.\[P = \frac{1}{2}[(1 - 2\sin^2\beta) - (1 - 2\sin^2\alpha)]\]\[P = \frac{1}{2}[1 - 2\sin^2\beta - 1 + 2\sin^2\alpha]\]\[P = \frac{1}{2}[2\sin^2\alpha - 2\sin^2\beta]\]\[P = \sin^2\alpha - \sin^2\beta = L\]Prawa strona jest równa lewej, co kończy dowód.
b)
Przekształcamy prawą stronę (P) tożsamości.\[P = 4 \sin\left(\frac{\pi}{6} + \frac{\alpha}{2}\right) \sin\left(\frac{\alpha}{2} - \frac{\pi}{6}\right)\]Korzystamy ze wzoru $\sin(y+x)\sin(y-x) = \sin^2 y - \sin^2 x$.
Niech $y = \frac{\alpha}{2}$ oraz $x = \frac{\pi}{6}$.\[P = 4 \left[\sin^2\left(\frac{\alpha}{2}\right) - \sin^2\left(\frac{\pi}{6}\right)\right]\]Wiedząc, że $\sin(\frac{\pi}{6}) = \frac{1}{2}$, mamy $\sin^2(\frac{\pi}{6}) = \frac{1}{4}$.
Korzystamy ze wzoru na sinus połowy kąta $\sin^2\left(\frac{\alpha}{2}\right) = \frac{1-\cos\alpha}{2}$.\[P = 4 \left[ \frac{1-\cos\alpha}{2} - \frac{1}{4} \right]\]\[P = 4 \left[ \frac{2(1-\cos\alpha) - 1}{4} \right]\]\[P = 2 - 2\cos\alpha - 1\]\[P = 1 - 2\cos\alpha = L\]Prawa strona jest równa lewej, co kończy dowód.
Grupa B
Zadanie 1 (4 pkt)
Wykaż, że:
a) $\cos 20^\circ - \sin 10^\circ = \cos 40^\circ$
b) $\sin 12^\circ + \sin 48^\circ - \sin 72^\circ = 0$
c) $\sin 30^\circ \cos 30^\circ - \cos 40^\circ + \cos 20^\circ = \frac{\sqrt{3}}{4} + \sin 10^\circ$
d) $\frac{2 \cdot \sin 24^\circ + \sin 48^\circ}{2 \cdot \sin 24^\circ - \sin 48^\circ} = \text{ctg}^2 12^\circ$
Zadanie 2 (2 pkt)
Oblicz:
a) $\cos 70^{\circ} + \cos 50^{\circ} - \sin 80^{\circ}$
b) $\frac{\cos 50^{\circ} - \cos 10^{\circ} + \sin 100^{\circ}}{2\sin 20^{\circ} \cdot \cos 20^{\circ}}$
a) $0$
b) $1$
Zadanie 3 (2 pkt)
Wykaż, że $\cos (2\gamma) + \cos \frac{6\gamma + 2\pi}{3} + \cos \frac{6\gamma + 4\pi}{3} = 0$.
Zadanie 4 (4 pkt)
Zapisz w postaci iloczynu poniższe wyrażenia.
a) $1 - \sin \alpha$
b) $\cos \alpha + 1$
c) $\sin \alpha - \cos \alpha$
d) $1 - \text{tg}^2 \alpha$
a) $2\cos\left(\frac{\pi}{4} + \frac{\alpha}{2}\right)\sin\left(\frac{\pi}{4} - \frac{\alpha}{2}\right)$
b) $2\cos^2\left(\frac{\alpha}{2}\right)$
c) $\sqrt{2}\sin\left(\alpha - \frac{\pi}{4}\right)$
d) $\frac{\cos(2\alpha)}{\cos^2 \alpha}$
Zadanie 5 (4 pkt)
Wykaż, że:
a) $\cos^2 \alpha - \sin^2 \beta = \cos (\alpha + \beta) \cdot \cos (\alpha - \beta)$
b) $1 - 2 \cdot \sin \alpha = 4 \cdot \cos\left(\frac{\pi}{12} + \frac{\alpha}{2}\right) \cdot \sin\left(\frac{\pi}{12} - \frac{\alpha}{2}\right)$
