18.6 Suma początkowych wyrazów ciągu geometrycznego
Kartkówka
Grupa A
Zadanie 1 (4 pkt)
Pchła w pierwszym skoku przebyła $2\text{ m}$, w drugim $1\text{ m}$, a każdy kolejny skok był o połowę krótszy od poprzedniego. Sprawdź, czy w ciągu dwunastu skoków pchła pokona łącznie odległość $4\text{ m}$. Uzasadnij odpowiedź obliczeniami.
Pchła nie pokona łącznie odległości $4\text{ m}$, ponieważ suma długości dwunastu skoków wynosi około $3{,}999\text{ m}$, co jest mniej niż $4\text{ m}$.
Suma długości skoków pchły tworzy ciąg geometryczny. Dane to: pierwszy wyraz $a_1 = 2\text{ m}$, iloraz $q = 0{,}5$ (ponieważ każdy kolejny skok jest o połowę krótszy), oraz liczba skoków $n = 12$. Należy obliczyć sumę pierwszych dwunastu wyrazów tego ciągu.
Wzór na sumę $n$ pierwszych wyrazów ciągu geometrycznego to:\[S_n = a_1 \cdot \frac{1 - q^n}{1 - q}\]Podstawiamy wartości do wzoru:\[S_{12} = 2 \cdot \frac{1 - (0{,}5)^{12}}{1 - 0{,}5}\]Najpierw obliczamy wartość $(0{,}5)^{12}$:\[(0{,}5)^{12} = \left(\frac{1}{2}\right)^{12} = \frac{1^{12}}{2^{12}} = \frac{1}{4096}\]Teraz podstawiamy tę wartość z powrotem do wzoru na sumę:\[S_{12} = 2 \cdot \frac{1 - \frac{1}{4096}}{0{,}5}\]Obliczamy licznik:\[1 - \frac{1}{4096} = \frac{4096}{4096} - \frac{1}{4096} = \frac{4095}{4096}\]Obliczamy mianownik:\[1 - 0{,}5 = 0{,}5 = \frac{1}{2}\]Podstawiamy obliczone wartości i wykonujemy dzielenie:\[S_{12} = 2 \cdot \frac{\frac{4095}{4096}}{\frac{1}{2}} = 2 \cdot \frac{4095}{4096} \cdot 2\]Upraszczamy wyrażenie:\[S_{12} = \frac{4095}{1024}\]Przekształcamy ułamek na wartość dziesiętną:\[S_{12} \approx 3{,}9990234375 \text{ m}\]Porównujemy otrzymany wynik z $4\text{ m}$:\[3{,}9990234375 \text{ m} < 4\text{ m}\]Ponieważ obliczona suma dwunastu skoków jest mniejsza niż $4\text{ m}$, pchła nie pokona łącznie tej odległości.
Zadanie 2 (4 pkt)
Dany jest malejący ciąg geometryczny, w którym $a_1 = 32$, $a_3 = 8$.
a) Wyznacz iloraz tego ciągu.
b) Zapisz ogólny wyraz $a_n$ tego ciągu, jeśli $n \ge 1$.
c) Oblicz sumę siedmiu początkowych wyrazów tego ciągu.
a) Iloraz ciągu wynosi $q = \frac{1}{2}$.
b) Ogólny wyraz ciągu to $a_n = 32 \cdot \left(\frac{1}{2}
\right)^{n-1}$.
c) Suma siedmiu początkowych wyrazów ciągu wynosi $S_7 = \frac{127}{2} = 63.5$.
a) Obliczenie ilorazu ciągu:
Wzór na n-ty wyraz ciągu geometrycznego to $a_n = a_1 \cdot q^{n-1}$.
Podstawiamy dane $a_1 = 32$ i $a_3 = 8$ do wzoru dla $n=3$: \[a_3 = a_1 \cdot q^{3-1}\]\[a_3 = a_1 \cdot q^2\]\[8 = 32 \cdot q^2\]Dzielimy obie strony przez 32:\[q^2 = \frac{8}{32}\]Upraszczamy ułamek:\[q^2 = \frac{1}{4}\]Wyznaczamy $q$: \[q = \pm \sqrt{\frac{1}{4}}\]\[q = \pm \frac{1}{2}\]Z warunku, że ciąg jest malejący i $a_1 = 32 > 0$, iloraz $q$ musi być dodatni i mniejszy od 1. \[q = \frac{1}{2}\]b) Zapisanie ogólnego wyrazu ciągu:
Ogólny wyraz ciągu geometrycznego jest dany wzorem $a_n = a_1 \cdot q^{n-1}$.
Podstawiamy $a_1 = 32$ i wyznaczony iloraz $q = \frac{1}{2}$: \[a_n = 32 \cdot \left(\frac{1}{2}
\right)^{n-1}\]c) Obliczenie sumy siedmiu początkowych wyrazów ciągu:
Wzór na sumę $n$ początkowych wyrazów ciągu geometrycznego, gdy $q \neq 1$, to $S_n = a_1 \cdot \frac{1-q^n}{1-q}$.
Podstawiamy $a_1 = 32$, $q = \frac{1}{2}$ i $n = 7$: \[S_7 = 32 \cdot \frac{1-\left(\frac{1}{2}
\right)^7}{1-\frac{1}{2}}\]Obliczamy potęgę ilorazu: \[\left(\frac{1}{2}
\right)^7 = \frac{1^7}{2^7} = \frac{1}{128}\]Podstawiamy do wzoru na sumę: \[S_7 = 32 \cdot \frac{1-\frac{1}{128}}{\frac{1}{2}}\]Upraszczamy licznik w ułamku:\[1 - \frac{1}{128} = \frac{128}{128} - \frac{1}{128} = \frac{127}{128}\]Podstawiamy z powrotem:\[S_7 = 32 \cdot \frac{\frac{127}{128}}{\frac{1}{2}}\]\[S_7 = 32 \cdot \frac{127}{128} \cdot 2\]\[S_7 = 64 \cdot \frac{127}{128}\]Skracamy $64$ i $128$: \[S_7 = \frac{127}{2}\]\[S_7 = 63.5\]
Zadanie 3 (3 pkt)
Oblicz pierwszy wyraz ciągu geometrycznego $(a_n)$, jeśli wiadomo, że suma czterech początkowych wyrazów tego ciągu jest równa $3 \frac{3}{4}$, a iloraz tego ciągu wynosi $\frac{1}{2}$.
Pierwszy wyraz ciągu geometrycznego wynosi $a_1 = 2$.
Aby obliczyć pierwszy wyraz ciągu geometrycznego, skorzystamy ze wzoru na sumę $n$ początkowych wyrazów ciągu geometrycznego: \[ S_n = a_1 \frac{1 - q^n}{1 - q} \]Z treści zadania wiemy, że $S_4 = 3\frac{3}{4}$ oraz $q = \frac{1}{2}$. Sumę $3\frac{3}{4}$ zamieniamy na ułamek niewłaściwy: \[ S_4 = 3 \frac{3}{4} = \frac{12}{4} + \frac{3}{4} = \frac{15}{4} \]Teraz podstawiamy wartości do wzoru na $S_n$: \[ \frac{15}{4} = a_1 \frac{1 - \left(\frac{1}{2}\right)^4}{1 - \frac{1}{2}} \]Obliczamy potęgę i różnicę w mianowniku: \[ \left(\frac{1}{2}\right)^4 = \frac{1^4}{2^4} = \frac{1}{16} \]\[ 1 - \frac{1}{2} = \frac{1}{2} \]Podstawiamy te wartości z powrotem do równania: \[ \frac{15}{4} = a_1 \frac{1 - \frac{1}{16}}{\frac{1}{2}} \]Obliczamy różnicę w liczniku: \[ 1 - \frac{1}{16} = \frac{16}{16} - \frac{1}{16} = \frac{15}{16} \]Podstawiamy i upraszczamy wyrażenie po prawej stronie: \[ \frac{15}{4} = a_1 \frac{\frac{15}{16}}{\frac{1}{2}} \]\[ \frac{15}{4} = a_1 \cdot \frac{15}{16} \cdot 2 \]Skracamy $16$ przez $2$: \[ \frac{15}{4} = a_1 \cdot \frac{15}{8} \]Aby wyznaczyć $a_1$, mnożymy obie strony równania przez odwrotność współczynnika przy $a_1$: \[ a_1 = \frac{15}{4} \cdot \frac{8}{15} \]Skracamy: $15$ z $15$, $8$ z $4$. \[ a_1 = \frac{1}{1} \cdot \frac{2}{1} \]\[ a_1 = 2 \]
Zadanie 4 (3 pkt)
Dany jest ciąg geometryczny $(a_n)$, którego $a_1 = 2, q = 3$. Ile początkowych wyrazów tego ciągu należy zsumować, aby otrzymać liczbę $80$?
Należy zsumować $4$ początkowe wyrazy ciągu, aby otrzymać liczbę $80$.
Aby rozwiązać to zadanie, skorzystamy ze wzoru na sumę $n$ początkowych wyrazów ciągu geometrycznego:\[ S_n = a_1 \frac{q^n - 1}{q - 1} \]Podstawiamy dane wartości: $a_1 = 2$, $q = 3$, $S_n = 80$.\[ 80 = 2 \cdot \frac{3^n - 1}{3 - 1} \]Wykonujemy odejmowanie w mianowniku:\[ 80 = 2 \cdot \frac{3^n - 1}{2} \]Następnie dzielimy $2$ przez $2$:\[ 80 = 3^n - 1 \]Dodajemy $1$ do obu stron równania:\[ 80 + 1 = 3^n \]\[ 81 = 3^n \]Szukamy takiej wartości $n$, dla której $3^n$ jest równe $81$. Obliczamy kolejne potęgi liczby $3$:\[ 3^1 = 3 \]\[ 3^2 = 9 \]\[ 3^3 = 27 \]\[ 3^4 = 81 \]Stąd wynika, że:\[ n = 4 \]
Zadanie 5 (5 pkt)
Oblicz sumę, wiedząc, że kolejne składniki sumy to wyrazy pewnego ciągu geometrycznego. Ile wyrazów ma ten ciąg?
a) $16\frac{2}{3} + 25 + 37\frac{1}{2} + \dots + 84\frac{3}{8}$
b) $64 - 16 + 4 - \dots - \frac{1}{16}$
a) Liczba wyrazów ciągu wynosi $n = 5$, a jego suma to $S_5 = \frac{5275}{24}$.
b) Liczba wyrazów ciągu wynosi $n = 6$, a jego suma to $S_6 = \frac{819}{16}$.
a) Wyznaczamy pierwszy wyraz i iloraz ciągu:\[ a_1 = 16\frac{2}{3} = \frac{50}{3} \]\[ q = \frac{25}{a_1} = \frac{25}{\frac{50}{3}} = \frac{25 \cdot 3}{50} = \frac{3}{2} \]Korzystamy ze wzoru na n-ty wyraz ciągu geometrycznego $a_n = a_1 \cdot q^{n-1}$:\[ 84\frac{3}{8} = \frac{50}{3} \cdot \left(\frac{3}{2}\right)^{n-1} \]\[ \frac{675}{8} = \frac{50}{3} \cdot \left(\frac{3}{2}\right)^{n-1} \]\[ \frac{675 \cdot 3}{8 \cdot 50} = \left(\frac{3}{2}\right)^{n-1} \]\[ \frac{2025}{400} = \left(\frac{3}{2}\right)^{n-1} \]\[ \frac{81}{16} = \left(\frac{3}{2}\right)^{n-1} \]Ponieważ $\frac{81}{16} = \left(\frac{3}{2}\right)^4$, mamy:\[ \left(\frac{3}{2}\right)^4 = \left(\frac{3}{2}\right)^{n-1} \]Zatem:\[ n-1 = 4 \]\[ n = 5 \]Teraz obliczamy sumę ciągu $S_n = a_1 \frac{q^n - 1}{q-1}$:\[ S_5 = \frac{50}{3} \cdot \frac{\left(\frac{3}{2}\right)^5 - 1}{\frac{3}{2} - 1} \]\[ S_5 = \frac{50}{3} \cdot \frac{\frac{243}{32} - 1}{\frac{1}{2}} \]\[ S_5 = \frac{50}{3} \cdot \frac{\frac{243 - 32}{32}}{\frac{1}{2}} \]\[ S_5 = \frac{50}{3} \cdot \frac{211}{32} \cdot 2 \]\[ S_5 = \frac{50 \cdot 211}{3 \cdot 16} \]\[ S_5 = \frac{5275}{24} \]b) Wyznaczamy pierwszy wyraz i iloraz ciągu:\[ a_1 = 64 \]\[ q = \frac{-16}{64} = -\frac{1}{4} \]Korzystamy ze wzoru na n-ty wyraz ciągu geometrycznego $a_n = a_1 \cdot q^{n-1}$:\[ \frac{1}{16} = 64 \cdot \left(-\frac{1}{4}\right)^{n-1} \]\[ \frac{1}{16 \cdot 64} = \left(-\frac{1}{4}\right)^{n-1} \]\[ \frac{1}{1024} = \left(-\frac{1}{4}\right)^{n-1} \]Ponieważ $\frac{1}{1024} = \left(\frac{1}{4}\right)^5 = \left(-\frac{1}{4}\right)^5$, mamy:\[ \left(-\frac{1}{4}\right)^5 = \left(-\frac{1}{4}\right)^{n-1} \]Zatem:\[ n-1 = 5 \]\[ n = 6 \]Teraz obliczamy sumę ciągu $S_n = a_1 \frac{1-q^n}{1-q}$:\[ S_6 = 64 \cdot \frac{1 - \left(-\frac{1}{4}\right)^6}{1 - \left(-\frac{1}{4}\right)} \]\[ S_6 = 64 \cdot \frac{1 - \frac{1}{4096}}{1 + \frac{1}{4}} \]\[ S_6 = 64 \cdot \frac{\frac{4096 - 1}{4096}}{\frac{5}{4}} \]\[ S_6 = 64 \cdot \frac{4095}{4096} \cdot \frac{4}{5} \]\[ S_6 = \frac{64 \cdot 4095 \cdot 4}{4096 \cdot 5} \]\[ S_6 = \frac{4095 \cdot 4}{64 \cdot 5} \]\[ S_6 = \frac{4095}{80} \]\[ S_6 = \frac{819}{16} \]
Grupa B
Zadanie 1 (4 pkt)
Pchła w pierwszym skoku przebyła $0{,}5\text{ m}$, w drugim $0{,}25\text{ m}$, a każdy kolejny skok był o połowę krótszy od poprzedniego. Sprawdź, czy w ciągu ośmiu skoków pchła pokona łącznie odległość $1\text{ m}$. Uzasadnij odpowiedź obliczeniami.
Pchła nie pokona łącznie odległości $1\text{ m}$, ponieważ suma długości ośmiu skoków wynosi około $0{,}996\text{ m}$, co jest mniej niż $1\text{ m}$.
Zadanie 2 (4 pkt)
Dany jest malejący ciąg geometryczny, w którym $a_1 = 54$, $a_3 = 6$.
a) Wyznacz iloraz tego ciągu.
b) Zapisz ogólny wyraz $a_n$ tego ciągu, jeśli $n \ge 1$.
c) Oblicz sumę siedmiu początkowych wyrazów tego ciągu.
a) Iloraz ciągu wynosi $q = \frac{1}{3}$.
b) Ogólny wyraz ciągu to $a_n = 54 \cdot \left(\frac{1}{3}
\right)^{n-1}$.
c) Suma siedmiu początkowych wyrazów ciągu wynosi $S_7 = \frac{2186}{27}$.
Zadanie 3 (3 pkt)
Oblicz pierwszy wyraz ciągu geometrycznego $(a_n)$, jeśli wiadomo, że suma czterech początkowych wyrazów tego ciągu jest równa $15$, a iloraz tego ciągu wynosi $\frac{2}{3}$.
Pierwszy wyraz ciągu geometrycznego wynosi $a_1 = \frac{81}{13}$.
Zadanie 4 (3 pkt)
Dany jest ciąg geometryczny $(a_n)$, którego $a_1 = 3, q = 2$. Ile początkowych wyrazów tego ciągu należy zsumować, aby otrzymać liczbę $93$?
Należy zsumować $5$ początkowych wyrazów ciągu, aby otrzymać liczbę $93$.
Zadanie 5 (5 pkt)
Oblicz sumę, wiedząc, że kolejne składniki sumy to wyrazy pewnego ciągu geometrycznego. Ile wyrazów ma ten ciąg?
a) $12.5 + 25 + 50 + \dots + 400$
b) $320 - 80 + 20 - \dots - 5$
a) Liczba wyrazów ciągu wynosi $n = 6$, a jego suma to $S_6 = \frac{1575}{2}$.
b) Liczba wyrazów ciągu wynosi $n = 4$, a jego suma to $S_4 = 255$.
