17.6 Zadania tekstowe prowadzące do równań wymiernych
Kartkówka
Grupa A
Zadanie 1 (2 pkt)
Suma licznika i mianownika ułamka należącego do przedziału (0, 1) jest równa 10. Jeśli licznik tego ułamka zwiększymy o 2, a mianownik zwiększymy o 8, to otrzymamy ułamek równy początkowemu. Wyznacz ten ułamek.
Szukany ułamek to $\frac{2}{8}$ (lub $\frac{1}{4}$).
Oznaczamy szukany ułamek jako $\frac{x}{y}$.
Zgodnie z treścią zadania, suma licznika i mianownika jest równa 10:\[ x + y = 10 \]Ułamek należy do przedziału $(0, 1)$, co oznacza, że $x > 0$, $y > 0$ oraz $x < y$.
Jeśli licznik zwiększymy o 2, a mianownik o 8, to otrzymamy ułamek równy początkowemu:\[ \frac{x+2}{y+8} = \frac{x}{y} \]Z pierwszego równania wyznaczamy $y$:\[ y = 10 - x \]Podstawiamy to do drugiego równania:\[ \frac{x+2}{(10-x)+8} = \frac{x}{10-x} \]Upraszczamy mianownik lewej strony:\[ \frac{x+2}{18-x} = \frac{x}{10-x} \]Mnożymy na krzyż:\[ (x+2)(10-x) = x(18-x) \]Rozwijamy obie strony:\[ 10x - x^2 + 20 - 2x = 18x - x^2 \]Upraszczamy:\[ -x^2 + 8x + 20 = -x^2 + 18x \]Dodajemy $x^2$ do obu stron:\[ 8x + 20 = 18x \]Odejmujemy $8x$ od obu stron:\[ 20 = 10x \]Dzielimy przez 10:\[ x = 2 \]Podstawiamy $x=2$ do równania na $y$:\[ y = 10 - 2 \]\[ y = 8 \]Szukany ułamek to $\frac{2}{8}$.
Sprawdzenie warunków:
1. Suma licznika i mianownika: $2 + 8 = 10$.
2. Ułamek należy do przedziału $(0, 1)$: $0 < \frac{2}{8} < 1$.
3. Drugi warunek: $\frac{2+2}{8+8} = \frac{4}{16} = \frac{1}{4}$.
Wszystkie warunki są spełnione.
Zadanie 2 (3 pkt)
Turysta przebył na rowerze trasę 300 km, pokonując każdego dnia taką samą liczbę kilometrów. Gdyby codziennie pokonywał o 5 km mniej, to byłby w drodze o 3 dni dłużej. Ile dni był turysta w drodze?
Turysta był w drodze $12$ dni.
Oznaczmy:
$D$ - całkowita długość trasy
$d$ - liczba dni, jaką turysta był w drodze
$v$ - średnia liczba kilometrów pokonywanych każdego dnia
Z zadania wiemy, że $D = 300 \text{ km}$.
1) Sytuacja oryginalna:
Trasa jest równa iloczynowi liczby dni i średniej dziennej liczby kilometrów.\[ D = d \cdot v \]Podstawiamy $D = 300$: \[ 300 = d \cdot v \]Z tego równania wyznaczamy $v$: \[ v = \frac{300}{d} \]2) Sytuacja hipotetyczna:
Gdyby turysta pokonywał o $5 \text{ km}$ mniej dziennie, czyli $v - 5$, byłby w drodze o $3$ dni dłużej, czyli $d + 3$. Trasa jest taka sama.\[ D = (d + 3) \cdot (v - 5) \]Podstawiamy $D = 300$: \[ 300 = (d + 3) \cdot (v - 5) \]3) Rozwiązanie układu równań:
Podstawiamy wyrażenie na $v$ z pierwszego równania do drugiego:\[ 300 = (d + 3) \cdot \left(\frac{300}{d} - 5\right) \]Rozwijamy prawą stronę równania:\[ 300 = d \cdot \frac{300}{d} - d \cdot 5 + 3 \cdot \frac{300}{d} - 3 \cdot 5 \]\[ 300 = 300 - 5d + \frac{900}{d} - 15 \]Odejmujemy $300$ z obu stron:\[ 0 = -5d + \frac{900}{d} - 15 \]Mnożymy całe równanie przez $d$ (zakładamy $d \ne 0$):\[ 0 = -5d^2 + 900 - 15d \]Porządkujemy równanie do postaci $ad^2 + bd + c = 0$: \[ -5d^2 - 15d + 900 = 0 \]Dzielimy całe równanie przez $-5$: \[ d^2 + 3d - 180 = 0 \]4) Rozwiązanie równania kwadratowego:
Korzystamy ze wzoru na wyróżnik kwadratowy (delta): $\Delta = b^2 - 4ac$.
W tym równaniu $a=1$, $b=3$, $c=-180$.\[ \Delta = 3^2 - 4 \cdot 1 \cdot (-180) \]\[ \Delta = 9 + 720 \]\[ \Delta = 729 \]Obliczamy pierwiastek z delty:\[ \sqrt{\Delta} = \sqrt{729} = 27 \]Obliczamy możliwe wartości $d$ ze wzoru $d = \frac{-b \pm \sqrt{\Delta}}{2a}$:\[ d_1 = \frac{-3 - 27}{2 \cdot 1} = \frac{-30}{2} = -15 \]\[ d_2 = \frac{-3 + 27}{2 \cdot 1} = \frac{24}{2} = 12 \]Liczba dni nie może być ujemna, więc odrzucamy $d_1 = -15$. Przyjmujemy $d = 12$.
Sprawdzenie:
Oryginalnie: $d=12$ dni, $v = \frac{300}{12} = 25 \text{ km/dzień}$.
Hipotetycznie: $v - 5 = 25 - 5 = 20 \text{ km/dzień}$. Czas trwania podróży $d + 3 = 12 + 3 = 15 \text{ dni}$.
Trasa hipotetyczna: $15 \text{ dni} \cdot 20 \text{ km/dzień} = 300 \text{ km}$. Wynik jest zgodny z treścią zadania.
Zadanie 3 (3 pkt)
W sali konferencyjnej ustawiono krzesła dla 640 osób, w kilkunastu rzędach, po tyle samo krzeseł w każdym rzędzie. Gdyby rzędów krzeseł było o 4 więcej, to w każdym rzędzie siedziałoby o 8 osób mniej. Ile rzędów krzeseł ustawiono? Ile było krzeseł w jednym rzędzie?
Ustawiono $16$ rzędów krzeseł, a w jednym rzędzie było $40$ krzeseł.
Niech $r$ oznacza liczbę rzędów krzeseł, a $k$ oznacza liczbę krzeseł w jednym rzędzie.
Zgodnie z treścią zadania, możemy zapisać układ równań:\[ r \cdot k = 640 \]\[ (r+4) \cdot (k-8) = 640 \]Z pierwszego równania wyznaczamy $k$:\[ k = \frac{640}{r} \]Podstawiamy to do drugiego równania:\[ (r+4) \cdot \left(\frac{640}{r} - 8\right) = 640 \]Rozwijamy równanie:\[ r \cdot \frac{640}{r} - r \cdot 8 + 4 \cdot \frac{640}{r} - 4 \cdot 8 = 640 \]\[ 640 - 8r + \frac{2560}{r} - 32 = 640 \]Upraszczamy:\[ -8r + \frac{2560}{r} - 32 = 0 \]Mnożymy przez $r$ (zakładamy $r \ne 0$):\[ -8r^2 + 2560 - 32r = 0 \]Dzielimy przez $-8$:\[ r^2 + 4r - 320 = 0 \]Rozwiązujemy równanie kwadratowe $r^2 + 4r - 320 = 0$.
Obliczamy wyróżnik $\Delta$:\[ \Delta = b^2 - 4ac = 4^2 - 4 \cdot 1 \cdot (-320) \]\[ \Delta = 16 + 1280 = 1296 \]Obliczamy pierwiastek z $\Delta$:\[ \sqrt{\Delta} = \sqrt{1296} = 36 \]Obliczamy pierwiastki $r_1$ i $r_2$:\[ r_1 = \frac{-4 + 36}{2 \cdot 1} = \frac{32}{2} = 16 \]\[ r_2 = \frac{-4 - 36}{2 \cdot 1} = \frac{-40}{2} = -20 \]Ponieważ liczba rzędów nie może być ujemna, przyjmujemy $r = 16$.
Obliczamy liczbę krzeseł w jednym rzędzie:\[ k = \frac{640}{r} = \frac{640}{16} = 40 \]Sprawdzamy warunki:
Oryginalnie: $16 \cdot 40 = 640$.
Po zmianach: $(16+4) \cdot (40-8) = 20 \cdot 32 = 640$.
Warunki są spełnione.
Zadanie 4 (4 pkt)
Prędkość własna motorówki wynosi 20 km/h. Motorówka wyruszyła z przystani rzecznej A i po przypłynięciu do przystani B od razu zawróciła, kierując się do przystani A. Trasę od A do B i z powrotem, o łącznej długości 150 km, pokonała w czasie 8 godzin. Jaką prędkość ma prąd rzeki?
Prędkość prądu rzeki wynosi $5 \text{km/h}$.
Dane:
$v_m = 20 \ \text{km/h}$
$L = 150 \ \text{km}$
$T_{total} = 8 \ \text{h}$
Szukane:
$v_p = ?$
Krok 1: Wyznaczenie długości jednego odcinka trasy.\[S = \frac{L}{2}\]\[S = \frac{150 \ \text{km}}{2} = 75 \ \text{km}\]Krok 2: Określenie prędkości motorówki z prądem i pod prąd.
Prędkość z prądem:\[v_{zprądem} = v_m + v_p = 20 + v_p\]Prędkość pod prąd:\[v_{podprąd} = v_m - v_p = 20 - v_p\]Krok 3: Wyznaczenie czasu podróży dla każdego odcinka.
Czas płynięcia z prądem:\[t_{zprądem} = \frac{S}{v_{zprądem}} = \frac{75}{20 + v_p}\]Czas płynięcia pod prąd:\[t_{podprąd} = \frac{S}{v_{podprąd}} = \frac{75}{20 - v_p}\]Krok 4: Ułożenie i rozwiązanie równania.
Równanie na całkowity czas:\[T_{total} = t_{zprądem} + t_{podprąd}\]Podstawienie wartości:\[8 = \frac{75}{20 + v_p} + \frac{75}{20 - v_p}\]Wyciągnięcie 75 przed nawias:\[8 = 75 \left( \frac{1}{20 + v_p} + \frac{1}{20 - v_p} \right)\]Sprowadzenie do wspólnego mianownika:\[8 = 75 \left( \frac{(20 - v_p) + (20 + v_p)}{(20 + v_p)(20 - v_p)} \right)\]Uproszczenie licznika i mianownika:\[8 = 75 \left( \frac{40}{400 - v_p^2} \right)\]\[8 = \frac{3000}{400 - v_p^2}\]Mnożenie na krzyż:\[8 \cdot (400 - v_p^2) = 3000\]Dzielenie przez 8:\[400 - v_p^2 = \frac{3000}{8}\]\[400 - v_p^2 = 375\]Przeniesienie wyrazów:\[v_p^2 = 400 - 375\]\[v_p^2 = 25\]Obliczenie pierwiastka:\[v_p = \sqrt{25}\]\[v_p = 5 \ \text{km/h}\]
Zadanie 5 (5 pkt)
Zbiornik można napełnić za pomocą dwóch kranów. Pierwszy kran napełnia zbiornik o 12 minut dłużej niż drugi kran. Jeśli oba krany pracują razem, to czas napełniania zbiornika wynosi 8 minut. Oblicz, w jakim czasie każdy z kranów napełni ten zbiornik.
Pierwszy kran napełnia zbiornik w czasie $24$ minut, a drugi kran w czasie $12$ minut.
Niech $t_1$ będzie czasem potrzebnym pierwszemu kranowi na samodzielne napełnienie zbiornika, a $t_2$ czasem potrzebnym drugiemu kranowi.
Zgodnie z treścią zadania, pierwszy kran napełnia zbiornik o $12$ minut dłużej niż drugi kran:
$t_1 = t_2 + 12$
Tempo pracy każdego kranu to odwrotność czasu potrzebnego na napełnienie zbiornika. Zatem:
Tempo pierwszego kranu: $\frac{1}{t_1}$
Tempo drugiego kranu: $\frac{1}{t_2}$
Oba krany razem napełniają zbiornik w $8$ minut, więc ich wspólne tempo pracy wynosi:
$\frac{1}{8}$
Sumując tempa pracy obu kranów otrzymujemy wspólne tempo:\[ \frac{1}{t_1} + \frac{1}{t_2} = \frac{1}{8} \]Podstawiamy wyrażenie na $t_1$ do równania:\[ \frac{1}{t_2 + 12} + \frac{1}{t_2} = \frac{1}{8} \]Sprowadzamy lewą stronę do wspólnego mianownika:\[ \frac{t_2 + (t_2 + 12)}{t_2(t_2 + 12)} = \frac{1}{8} \]\[ \frac{2t_2 + 12}{t_2^2 + 12t_2} = \frac{1}{8} \]Mnożymy krzyżowo:\[ 8 \cdot (2t_2 + 12) = 1 \cdot (t_2^2 + 12t_2) \]\[ 16t_2 + 96 = t_2^2 + 12t_2 \]Przenosimy wszystkie wyrazy na jedną stronę, aby otrzymać równanie kwadratowe:\[ t_2^2 + 12t_2 - 16t_2 - 96 = 0 \]\[ t_2^2 - 4t_2 - 96 = 0 \]Obliczamy wyróżnik $\Delta = b^2 - 4ac$, gdzie $a=1$, $b=-4$, $c=-96$:\[ \Delta = (-4)^2 - 4 \cdot 1 \cdot (-96) \]\[ \Delta = 16 + 384 \]\[ \Delta = 400 \]Obliczamy pierwiastek z wyróżnika:\[ \sqrt{\Delta} = \sqrt{400} = 20 \]Obliczamy możliwe wartości dla $t_2$ przy użyciu wzoru $t = \frac{-b \pm \sqrt{\Delta}}{2a}$:\[ t_{2,1} = \frac{-(-4) + 20}{2 \cdot 1} \]\[ t_{2,1} = \frac{4 + 20}{2} \]\[ t_{2,1} = \frac{24}{2} = 12 \]\[ t_{2,2} = \frac{-(-4) - 20}{2 \cdot 1} \]\[ t_{2,2} = \frac{4 - 20}{2} \]\[ t_{2,2} = \frac{-16}{2} = -8 \]Ponieważ czas nie może być ujemny, odrzucamy rozwiązanie $t_{2,2} = -8$. Zatem czas napełniania zbiornika przez drugi kran wynosi $12$ minut.
Obliczamy czas napełniania zbiornika przez pierwszy kran, korzystając z zależności $t_1 = t_2 + 12$:\[ t_1 = 12 + 12 \]\[ t_1 = 24 \]Pierwszy kran napełnia zbiornik w $24$ minuty.
Grupa B
Zadanie 1 (2 pkt)
Suma licznika i mianownika ułamka należącego do przedziału (0, 1) jest równa 14. Jeśli licznik tego ułamka zwiększymy o 2, a mianownik zwiększymy o 5, to otrzymamy ułamek równy początkowemu. Wyznacz ten ułamek.
Szukany ułamek to $\frac{4}{10}$ (lub $\frac{2}{5}$).
Zadanie 2 (3 pkt)
Turysta przebył na rowerze trasę 480 km, pokonując każdego dnia taką samą liczbę kilometrów. Gdyby codziennie pokonywał o 8 km mniej, to byłby w drodze o 2 dni dłużej. Ile dni był turysta w drodze?
Turysta był w drodze $10$ dni.
Zadanie 3 (3 pkt)
W sali konferencyjnej ustawiono krzesła dla 1000 osób, w kilkunastu rzędach, po tyle samo krzeseł w każdym rzędzie. Gdyby rzędów krzeseł było o 5 więcej, to w każdym rzędzie siedziałoby o 10 osób mniej. Ile rzędów krzeseł ustawiono? Ile było krzeseł w jednym rzędzie?
Ustawiono $20$ rzędów krzeseł, a w jednym rzędzie było $50$ krzeseł.
Zadanie 4 (4 pkt)
Prędkość własna motorówki wynosi 24 km/h. Motorówka wyruszyła z przystani rzecznej A i po przypłynięciu do przystani B od razu zawróciła, kierując się do przystani A. Trasę od A do B i z powrotem, o łącznej długości 280 km, pokonała w czasie 12 godzin. Jaką prędkość ma prąd rzeki?
Prędkość prądu rzeki wynosi $4 \text{km/h}$.
Zadanie 5 (5 pkt)
Zbiornik można napełnić za pomocą dwóch kranów. Pierwszy kran napełnia zbiornik o 30 minut dłużej niż drugi kran. Jeśli oba krany pracują razem, to czas napełniania zbiornika wynosi 20 minut. Oblicz, w jakim czasie każdy z kranów napełni ten zbiornik.
Pierwszy kran napełnia zbiornik w czasie $60$ minut, a drugi kran w czasie $30$ minut.
