12.3 Wzajemne położenie dwóch okręgów
Kartkówka
Grupa A
Zadanie 1 (2 pkt)
Środki dwóch okręgów stycznych zewnętrznie są oddalone od siebie o $15$ cm. Wyznacz długości ich promieni, jeżeli:
a) promień jednego z okręgów jest większy od promienia drugiego o $3$ cm,
b) promień jednego z okręgów jest cztery razy krótszy od promienia drugiego.
a) Długości promieni wynoszą $r_1 = 9\ \text{cm}$ i $r_2 = 6\ \text{cm}$.
b) Długości promieni wynoszą $r_1 = 3\ \text{cm}$ i $r_2 = 12\ \text{cm}$.
Przyjmujemy, że $r_1$ i $r_2$ to długości promieni dwóch okręgów.
Ponieważ okręgi są styczne zewnętrznie, odległość między ich środkami jest równa sumie ich promieni.
\[ r_1 + r_2 = 15 \ \text{cm} \]
a) Jeden promień jest większy od drugiego o 3 cm.
Załóżmy, że $r_1$ jest większym promieniem.
\[ r_1 = r_2 + 3 \ \text{cm} \]
Tworzymy układ równań:
\[ \begin{cases} r_1 + r_2 = 15 \\ r_1 = r_2 + 3 \end{cases} \]
Podstawiamy drugie równanie do pierwszego:
\[ (r_2 + 3) + r_2 = 15 \]
\[ 2 \cdot r_2 + 3 = 15 \]
\[ 2 \cdot r_2 = 15 - 3 \]
\[ 2 \cdot r_2 = 12 \]
\[ r_2 = \frac{12}{2} \]
\[ r_2 = 6 \ \text{cm} \]
Obliczamy $r_1$:
\[ r_1 = 6 + 3 \]
\[ r_1 = 9 \ \text{cm} \]
b) Jeden promień jest cztery razy krótszy od drugiego.
Załóżmy, że $r_1$ jest krótszym promieniem.
\[ r_1 = \frac{1}{4} \cdot r_2 \]
Tworzymy układ równań:
\[ \begin{cases} r_1 + r_2 = 15 \\ r_1 = \frac{1}{4} \cdot r_2 \end{cases} \]
Podstawiamy drugie równanie do pierwszego:
\[ \frac{1}{4} \cdot r_2 + r_2 = 15 \]
\[ \frac{5}{4} \cdot r_2 = 15 \]
\[ r_2 = 15 \cdot \frac{4}{5} \]
\[ r_2 = 12 \ \text{cm} \]
Obliczamy $r_1$:
\[ r_1 = \frac{1}{4} \cdot 12 \]
\[ r_1 = 3 \ \text{cm} \]
Zadanie 2 (2 pkt)
Dwa okręgi mają różne promienie. Gdyby były styczne zewnętrznie, odległość między ich środkami wynosiłaby $20$ cm, natomiast w przypadku styczności wewnętrznej - $4$ cm. Oblicz promienie tych okręgów.
Promień większego okręgu wynosi $12$ cm, a mniejszego $8$ cm.
Niech $R$ będzie promieniem większego okręgu, a $r$ promieniem mniejszego okręgu.
Z warunków zadania tworzymy układ równań.
Przy styczności zewnętrznej odległość między środkami jest sumą promieni:
\[ R + r = 20 \ \text{cm} \]
Przy styczności wewnętrznej odległość między środkami jest różnicą promieni:
\[ R - r = 4 \ \text{cm} \]
Mamy układ równań:
\[ \begin{cases} R + r = 20 \\ R - r = 4 \end{cases} \]
Dodajemy stronami oba równania:
\[ (R + r) + (R - r) = 20 + 4 \]
\[ 2R = 24 \]
Obliczamy $R$:
\[ R = \frac{24}{2} \]
\[ R = 12 \ \text{cm} \]
Podstawiamy wartość $R$ do pierwszego równania:
\[ 12 + r = 20 \]
Obliczamy $r$:
\[ r = 20 - 12 \]
\[ r = 8 \ \text{cm} \]
Zadanie 3 (3 pkt)
W okręgach współśrodkowych cięciwa większego z nich ma długość $16$ cm i jest styczna do mniejszego okręgu. Różnica długości promieni tych okręgów wynosi $2$ cm. Oblicz długości promieni obu okręgów.
Długość promienia mniejszego okręgu wynosi $15$ cm, a większego okręgu $17$ cm.
Oznaczmy promień mniejszego okręgu jako $r$, a promień większego okręgu jako $R$.
Długość cięciwy większego okręgu wynosi $L = 16 \ \text{cm}$.
Cięciwa ta jest styczna do mniejszego okręgu, co oznacza, że odległość od środka okręgów do cięciwy wynosi $r$.
Promień prostopadły do cięciwy dzieli ją na dwie równe części. Zatem połowa długości cięciwy wynosi:
\[ \frac{L}{2} = \frac{16 \ \text{cm}}{2} = 8 \ \text{cm} \]
Zgodnie z twierdzeniem Pitagorasa, dla trójkąta prostokątnego o przyprostokątnych $r$ i $L/2$ oraz przeciwprostokątnej $R$:
\[ r^2 + \left(\frac{L}{2}\right)^2 = R^2 \]
Podstawiając wartości:
\[ r^2 + (8 \ \text{cm})^2 = R^2 \]
\[ r^2 + 64 \ \text{cm}^2 = R^2 \]
\[ R^2 - r^2 = 64 \quad (1) \]
Z treści zadania wiemy, że różnica długości promieni wynosi $2 \ \text{cm}$:
\[ R - r = 2 \ \text{cm} \quad (2) \]
Z równania (2) wyznaczamy $R$:
\[ R = r + 2 \]
Podstawiamy to do równania (1):
\[ (r + 2)^2 - r^2 = 64 \]
\[ r^2 + 4 \cdot r + 4 - r^2 = 64 \]
\[ 4 \cdot r + 4 = 64 \]
\[ 4 \cdot r = 64 - 4 \]
\[ 4 \cdot r = 60 \]
\[ r = \frac{60}{4} \]
\[ r = 15 \ \text{cm} \]
Następnie obliczamy $R$:
\[ R = r + 2 \]
\[ R = 15 \ \text{cm} + 2 \ \text{cm} \]
\[ R = 17 \ \text{cm} \]
Zadanie 4 (5 pkt)
Dane są dwa okręgi, w których odległość między środkami wynosi $12$. Ich promienie to odpowiednio $7 - a$ i $3a$. Wyznacz wszystkie wartości parametru $a$, dla których okręgi mają część wspólną.
Okręgi mają część wspólną dla wartości parametru $a$ należących do przedziału $\left[\frac{5}{2}, \frac{19}{4}\right]$.
Aby dwa okręgi miały wspólną część, muszą być spełnione następujące warunki:
1. Promienie okręgów muszą być dodatnie.
2. Odległość między środkami musi spełniać warunki związane z sumą i różnicą promieni.
Warunki dla promieni:
Promienie to $r_1 = 7 - a$ i $r_2 = 3a$.
\[ 7 - a > 0 \]
\[ a < 7 \]
\[ 3a > 0 \]
\[ a > 0 \]
Z tych warunków wynika, że:
\[ 0 < a < 7 \]
Warunki geometryczne:
Odległość między środkami okręgów wynosi $d = 12$.
Okręgi mają wspólną część, jeśli:
\[ |r_1 - r_2| \le d \le r_1 + r_2 \]
Podstawiamy wartości:
\[ |(7 - a) - 3a| \le 12 \le (7 - a) + 3a \]
Upraszczamy wyrażenia dla sumy i różnicy promieni:
\[ r_1 + r_2 = 7 - a + 3a = 7 + 2a \]
\[ r_1 - r_2 = 7 - a - 3a = 7 - 4a \]
Rozpatrujemy dwie nierówności:
Nierówność 1: $d \le r_1 + r_2$
\[ 12 \le 7 + 2a \]
\[ 12 - 7 \le 2a \]
\[ 5 \le 2a \]
\[ a \ge \frac{5}{2} \]
Nierówność 2: $d \ge |r_1 - r_2|$
\[ 12 \ge |7 - 4a| \]
Jest to równoważne:
\[ -12 \le 7 - 4a \le 12 \]
Rozdzielamy na dwie nierówności:
Pierwsza część:
\[ -12 \le 7 - 4a \]
\[ -12 - 7 \le -4a \]
\[ -19 \le -4a \]
Dzieląc przez $-4$ i zmieniając znak nierówności:
\[ a \le \frac{-19}{-4} \]
\[ a \le \frac{19}{4} \]
Druga część:
\[ 7 - 4a \le 12 \]
\[ -4a \le 12 - 7 \]
\[ -4a \le 5 \]
Dzieląc przez $-4$ i zmieniając znak nierówności:
\[ a \ge \frac{5}{-4} \]
\[ a \ge -\frac{5}{4} \]
Łącząc wyniki z Nierówności 2:
\[ -\frac{5}{4} \le a \le \frac{19}{4} \]
Łączenie wszystkich warunków:
Musimy znaleźć część wspólną przedziałów:
1. $a \in (0, 7)$ (z warunku na promienie)
2. $a \in \left[\frac{5}{2}, \infty\right)$ (z nierówności $d \le r_1 + r_2$)
3. $a \in \left[-\frac{5}{4}, \frac{19}{4}\right]$ (z nierówności $d \ge |r_1 - r_2|$)
Przedział z warunków 1 i 2:
\[ a \in \left[\frac{5}{2}, 7\right) \]
Przedział z warunku 3:
\[ a \in \left[-\frac{5}{4}, \frac{19}{4}\right] \]
Część wspólna tych dwóch przedziałów:
\[ \left[\frac{5}{2}, 7\right) \cap \left[-\frac{5}{4}, \frac{19}{4}\right] \]
Dolna granica to $\max\left(\frac{5}{2}, -\frac{5}{4}\right) = \frac{5}{2}$.
Górna granica to $\min\left(7, \frac{19}{4}\right) = \frac{19}{4}$, ponieważ $\frac{19}{4} = 4.75$ i $7 = 28/4$.
Ostateczny przedział dla $a$:
\[ a \in \left[\frac{5}{2}, \frac{19}{4}\right] \]
Zadanie 5 (4 pkt)
Dane są dwa styczne zewnętrznie okręgi o promieniach $3\text{ cm}$ i $5\text{ cm}$. Zewnętrzne wspólne styczne przecinają się w punkcie $A$. Wyznacz odległość punktu $A$ od środka okręgu o promieniu $3\text{ cm}$.
Odległość punktu $A$ od środka okręgu o promieniu $3\text{ cm}$ wynosi $12\text{ cm}$.
Dane są:
$R_1 = 3 \ \text{cm}$
$R_2 = 5 \ \text{cm}$
Odległość między środkami okręgów $O_1$ i $O_2$ wynosi:
\[ O_1O_2 = R_1 + R_2 \]
\[ O_1O_2 = 3 \ \text{cm} + 5 \ \text{cm} = 8 \ \text{cm} \]
Punkt A, w którym przecinają się zewnętrzne wspólne styczne, leży na prostej łączącej środki okręgów. Z podobieństwa trójkątów prostokątnych, które tworzą promienie w punktach styczności i segmenty od A do środków okręgów, wynika proporcja:
\[ \frac{AO_1}{AO_2} = \frac{R_1}{R_2} \]
Ponieważ A leży na zewnątrz odcinka $O_1O_2$ (po stronie $O_1$), to:
\[ AO_2 = AO_1 + O_1O_2 \]
Podstawiamy to do proporcji:
\[ \frac{AO_1}{AO_1 + O_1O_2} = \frac{R_1}{R_2} \]
Przekształcamy równanie, aby wyznaczyć $AO_1$:
\[ AO_1 \cdot R_2 = R_1 \cdot (AO_1 + O_1O_2) \]
\[ AO_1 \cdot R_2 = R_1 \cdot AO_1 + R_1 \cdot O_1O_2 \]
\[ AO_1 \cdot R_2 - R_1 \cdot AO_1 = R_1 \cdot O_1O_2 \]
\[ AO_1 \cdot (R_2 - R_1) = R_1 \cdot O_1O_2 \]
\[ AO_1 = \frac{R_1 \cdot O_1O_2}{R_2 - R_1} \]
Podstawiamy wartości liczbowe:
\[ AO_1 = \frac{3 \ \text{cm} \cdot 8 \ \text{cm}}{5 \ \text{cm} - 3 \ \text{cm}} \]
\[ AO_1 = \frac{24 \ \text{cm}^2}{2 \ \text{cm}} \]
\[ AO_1 = 12 \ \text{cm} \]
Grupa B
Zadanie 1 (2 pkt)
Środki dwóch okręgów stycznych zewnętrznie są oddalone od siebie o $20$ cm. Wyznacz długości ich promieni, jeżeli:
a) promień jednego z okręgów jest większy od promienia drugiego o $4$ cm,
b) promień jednego z okręgów jest pięć razy krótszy od promienia drugiego.
a) Długości promieni wynoszą $r_1 = 12\ \text{cm}$ i $r_2 = 8\ \text{cm}$.
b) Długości promieni wynoszą $r_1 = \frac{10}{3}\ \text{cm}$ i $r_2 = \frac{50}{3}\ \text{cm}$.
Zadanie 2 (2 pkt)
Dwa okręgi mają różne promienie. Gdyby były styczne zewnętrznie, odległość między ich środkami wynosiłaby $18$ cm, natomiast w przypadku styczności wewnętrznej - $6$ cm. Oblicz promienie tych okręgów.
Promień większego okręgu wynosi $12$ cm, a mniejszego $6$ cm.
Zadanie 3 (3 pkt)
W okręgach współśrodkowych cięciwa większego z nich ma długość $40$ cm i jest styczna do mniejszego okręgu. Różnica długości promieni tych okręgów wynosi $10$ cm. Oblicz długości promieni obu okręgów.
Długość promienia mniejszego okręgu wynosi $15$ cm, a większego okręgu $25$ cm.
Zadanie 4 (5 pkt)
Dane są dwa okręgi, w których odległość między środkami wynosi $15$. Ich promienie to odpowiednio $10 - a$ i $3a$. Wyznacz wszystkie wartości parametru $a$, dla których okręgi mają część wspólną.
Okręgi mają część wspólną dla wartości parametru $a$ należących do przedziału $\left[\frac{5}{2}, \frac{25}{4}\right]$.
Zadanie 5 (4 pkt)
Dane są dwa styczne zewnętrznie okręgi o promieniach $4\text{ cm}$ i $6\text{ cm}$. Zewnętrzne wspólne styczne przecinają się w punkcie $A$. Wyznacz odległość punktu $A$ od środka okręgu o promieniu $4\text{ cm}$.
Odległość punktu $A$ od środka okręgu o promieniu $4\text{ cm}$ wynosi $20\text{ cm}$.
